
 yeenis taxtze abrdzanebis dgheobas ixdidnen, alvanis mindori mochedili iyo xalxit. erti mxare bambis karvebit iyo mofenili. oqros karavshi kaxetis mmartveli ali-yuli-xani ijda da gars didebulebi hyavda shemoxveuli. mze didi xnis amosuli ar iyo, ase or-sam shubis tarze tu iqneboda aghmosavletit win wamoweuli, rom mosakraveebma qabuli daukres. xani gamovida amalit da mimarta sachidaos; xalxmac daigriala da yovelis mxrit moatyda da shemoertya irgvliv wres. im dros chidaoba didad mighebuli iyo, rogorc tatrebshi, ise qartvelebshiac. feiqar-xani moyvaruli iyo falavnobis da xshirad eswreboda xolme chidaobaze. gantqmuli falavnebi ertmanets ar zogavdnen gvartomobis gaurchevlad, magram ufro xshirad ki tatrebi da qartvelebi echidavebodnen ertmanets. tumca tatrebi chveulebisamebr titvlebi gamodiodnen sachidaod, tanze qonwasmulebi, ase rom xeli agharsad ekidebodat, da qartvelebi ki sachidao choxit gadiodnen, magram mainc xshirad gamarjveba am ukanasknelebs rchebodat. wina dghes kozmanashvilma galaxa tatrebis gantqmuli mochidave, bechi amougdo, da aman ise sheawuxa tatrebi da tvit feiqar-xansac ise daswyvita guli, rom abdushahils ubrdzana: "ginda tu ara, daechideo". es abdushahili erti utvistomo vinme iyo, magram tavis vajkacobit pirveloba daerchina ardalashi da feiqar-xanis cxenosani jaris meufrosoba eshovna. chidaoba tumca aghar ekadreboda, rogorc didkacs, magram xans xatri veghar gautexa da shevida wreshi welzevit titveli. erti shexedvit, chasxmuli, uzarmazari, shavi marmarilos qandaki egoneboda kacs. shavi wverebi tevrad eyreboda gul-mkerdze, didi ulvashebi aqet-iqit totebad scemdnen sigrdzisad; didrovani shavi tvalebi, sqeli warbebit gadmoxurul-dachrdilulebi, saocrad brialebdnen. daukres sachidao. atortmanda falavani, jer maghla agharpyro xelebi, zecas shexeda, titqo gamarjveba gamostxovao, mere daemxo dabla da miwas samjer akoca; wamodga zeze da kalos shemouara; cerebze dgeboda yoveli bijis gadadgmaze da dzalze haers isuntqavda, titqos scdilobda, rom gulboyvi gaedidebia, gaebera. ertxel rom shemouara wres, isev tavis pirvel adgilze gacherda, daichoqa cal muxlze da iqitken daiwyo yureba, saidanac mopirdapire unda shemosuliyo. uyivles msurvelebs, magram aravin gamochnda. meored dauara kalos, kidev aravin chanda.

 - sad aris gushindeli tqveni gamarjvebuli kozmanashvili? - ikitxa xanma.

 - uarze dgas, ase ambobs: "me falavnebs vechidavebi da ara goliatebso", - moaxsenes qartvelebma.

 - mash kargi, sircxvili tqvenio! - ghimilit stqva xanma da ubrdzana mochidaves mesamed kidev wreshi shenavardeba da ise gasvla wridan.

 mochidavem aasrula xanis brdzaneba da medidurad daapira wridan gasvla. tatrebma kmayofilebis nishnad wverebze moisves xeli da ulvashebshi chaicines.

 am dros xalxshi raghac chochqoli atyda da moisma kijini: "daukarit, daukarito!" ucbad shecherda abdushahili da aqet-iqit daiwyo yureba. wreshi vefxvivit shemovarda erti vighac tanwvrili, maghali, mxarbechiani da tmagachechili axalgazrda, shexeda mopirdapires da shecherda. tatarma tortmani daiwyo da xelebis shla; uceb gaeqana shurdulivit axalgazrda, sheuvarda fexebshi, gamohkra orive xeli, jirkivit gadaagora falavani da gamoichra wridan.

 - ara, ara! jer ar aris! magre ar iqnebao! - hyvirodnen tatris momxreebi, gabruebuli abdushahili wamodga zeze da stqva: "me jer salami ar gametavebina da is ghalatit momvardao".

 dzalit gamoatries meored axalgazrda; is gacherda ert adgilas da aghar idzroda.

 - tataro, salami rom gaatavo, damidzaxe da movalo! - miayvira falavans. imanac, brazmoreulma, kamechivit miashura axalgazrdas, magram is ganze gauxta da tatarma xelebi haers moupotina. ramdenjerme chauqrol-chamouqrola axalgazrdam goliats, magram atyuebda: xan aqet da xan iqit ganze uxteboda, rom xelshi ar chavardnoda. motminebidan gamosuli tatari wyevla-krulvit dasdevda mopirdapires; sheurchia dro, rogorc iqna, axalgazrdam, moavlo xeli mklavshi, wamoikida zurgze, gadigho kisrulit da ushva xelebi. abdushahili sigrdzisad gaidghasha gulaghma dedamiwaze... gamarjvebulma cali fexi dahkra fashvze, gadaaxta da gavarda wridan. xalxma kijini dasca.

 - shaitan, shaitan! - daidzaxes aqet-iqit tatrebma.

 - axla ginda sheitanet da ginda gamoitanet eg tqveni rumbivit gagorebuli falavani, sul ertiao, - upasuxebdnen mxiarulad qartvelebi.

 dacemuli wamoayenes da waiyvanes gabruebuli ufro sircxvilit, vidre galaxulobit. moikitxes gamarjvebuli, magram versad naxes; miimala xalxshi. veghar gaiges, vin iyo. feiqar-xanma warbebi sheichmuxna da zeze wamodga, gabrunda isev tavis karvisaken. xalxic daishala, wavid-wamovida aqet-iqitken. im dghes, martalia, xani gunebaze ver iyo, magram mainc mxiarulad chaiara saero lxinma da sheqcevam. nasadilevs, chveulebisamebr, cota waidzina didkacobam da mere ki, rom agrilda, gamartes jiriti.

 cxenosnebi gaiyvnen orad da dadgen gaghma-gamoghma moednis pirad. cxenebma igrdznes, kudebi aswies, tavi moiqanches, cqmutavdnen ertsa da imave adgilas marjvniv da marcxniv trialit. zurnis xma rom gaisma, mashin ki shekuntrushdnen da, tu mxedrebs tavi ar moeqanchat mattvis, gamoichrebodnen shua moedanze. axla ki tavshekavebulebi, hberavdnen cxviris nestoebs, frtqvinavdnen, kbilebs ucherdnen lagams, yurebs acqvetdnen da tvalebs abrialebdnen. gamoaxtuna ertma mxedartmtavarma tavisi yarabaghuli da moxdenit miagdo mopirdapire gundze, gamoiwvia mowinaaghmdege da saocari siswrafit gamoatriala cxeni. ukanam jiriti shestyorca, magram winam jirits jiriti aukra da gadaivlo tavze. axla sxvebi gamovidnen, axla kidev sxvebi rig-rigit, ase rom wesi aravis daurghvevia. mshvenieri sanaxavi iyvnen mxedrebi, roca isini shenatyorci jiritis asacileblad xan marjvnit da xan marcxnit mandikurad gadaekidebodnen cxens da zogjer mucelqveshac amoevlebodnen xolme. bedaurebisatvis sachiro aghar iyo arc dezi da arc matraxi; imat tviton icodnen, ra dros ragvari mixvra-moxvra iyo sachiro. gametebit jiritis gagdeba dashlili iyo; zog mojiritetagans neba ar hqondat marjvena xelshi aeghot jiriti da marcxenati atamashebdnen. abdushahils sul ar miughia im jiritshi monawileoba.

 gatavda jiritic. sheertda orive mxare, mwkrivad daayenes cxenebi yvelam ertad, cota sheasvenes da, daichyivla tu ara zurnam, mianebes tavi cxenebs da isinic chixvin-chixvinit gavardnen jeiranivit. cxenosnebs unda is mindori sigrdzisad gadaechrat, misuliyvnen kidemde da mere iqidan satitaod gamoechenebiat cxeni, rom yabaxi chamoegdot. im dghes yabaxad oqros tasi iyo dasmuli tvalauwdomel chadris wverze; tito jiriti yvelam shestyorca, zogma axlos miiyvana, zogma xes gadaavlo tavze, magram verc ertma ki ver sheandzria nishani. bolos wamovida vighac shavcxenosani iseti siswrafit, rom titqmis aghar chanda cxenze, shoridanve shestyorca jiriti, hkra shuagulshi da maghla sheagdo. tasi bzrial-bzrialit wamovida; mxedarma miagdo cxeni xis dzirshi, sheayena ukana fexebze da haershive moavlo xeli tass, dabla aghar daushva; hkra qusli cxens da miachena iq, sadac qartveli didebulebi idgnen; vitom zrdilobisamebr daapira gadmoxtoma, magram gagijebuli cxeni xels ushlida. mashin cxendacxen gaushvira tasi ert didebultagans da daiyvira: "ghmertma nu moushalos gamarjveba baton mayashvilso!" svimon mayashvilma win ramdenime biji wamodga da chamoartva tasi. am dros ucbad haershi raghacam gaielva da mayashvili jer isev fexze idga, rom tavi miwaze kotrialebda. mxedarma gamoatriala cxeni da ukanve gahqusla. shekrta didi da patara! bolos daidzaxes aqa-iq: "hei, bashi-achukia, bashi-achukio!" gamouyenes mdevrebi, gviangha iyo: garisxda feiqar-xani, gawyra metvalyureebze da bashi-achukis tavic atas oqrod daafasa.

 tavi meshvide

 am xanebshi areuloba moxda imeretshi da qartlis mefe vaxtangi, shahnavazad wodebuli, gadaiwvies, rom misi shvili archili imeretis mefed daesvat. imeretis didkacoba didi pativiscemit da dzghvnit dauxvda didebul stumars. siuxvit yvelas weretelma gadaacharba, tumca mefis guli ki abashidzem ufro moigo da bevric ara daxarjvia ra: mxolod ati axalgazrda qalishvili, ertimeoreze umshvenieresi, miartva: "yeenisatvis sachuqrad dagchidebao". am mcire dzghvnit ise kmayofili darcha mefe, rom sxvebis gandzi chaladac aghar chaugdia. wereteli, rogorc metoqe da moqishpe abashidzisa, yvelaze ufro gulnatkeni darcha da daghonda. kiko baqradzem sheurchia dro batons da moaxsena: 

 - tqveni qeba-dideba - tqveni ymebis qeba-didebaa, tqveni dzlevamosiloba - chveni gamarjvebaa, da nu gvizam mistana saqmes, rom abashidzis saymos sasacilo gavxdet! mefe rom qartlshi gadabrdzandes da weretelze abashidze ufro didi pativit moixsenios, es chveni sikvdili iqneba!

 - mec magas vwuxvar, chemo kiko, magram ra vqnat? - miugo batonma daghonebit. - xarji ar damiklia, tavi ar damizogavs, salaro titqmis davacaliere da meti ragha meqna?

 - chemo xelmwifev! tu ar gamiwyrebit, chemi ugunuri chkuit iset rames girchevt, rom mefis gulic tqven dairchinot da abashidzis dzghvenic daaviwyot; iseti rame miudzghvenit, rom martla gasakvirveli da saarakoc iyos!

 - tqma advilia, magram ra gamovdzebot magistana?

 - ghmerti mowyalea! raxan lamaz qalebze mivarda saqme, ara gvichirs ra, bedi chvenken aris! mghvimis monastershi ori debi izrdebian, tyupis calebi, erti meorisagan ar gaircheva da arc mati msgavsi ram naxula jer chvenshi.

 - mere-da oblebi arian? upatrono?

 - titqmis, chemo xelmwifev! chems meti agharavina hyavst da me an chemi tavi rad minda da an isini, tu ar tqveni chiris sanacvlod? deda imat ara hyavt da mama, erti dzma hyavdat da isic daikarga, amdeni xania misi asaval-dasavali aghara vicit ra; mec xom ucolshvilod gadavdivar, es aris, da tqvens garda patroni da chirisufali vin eyolebat? gamoiyvanet orive da miudzghvenit mefes. isini sadac unda iyvnen, sasaxlis karze, saqristianoshi tu saurjuloshi, mainc ara ushavt ra: mati silamaze da mzetunaxaoba arc erts gzas ar daakargvinebs.

 didxans yoymanobda wereteli: misi naertgulari baqaras shvilebi dasakargavad ar emeteboda, magram abashidzis meshurneobam daria xeli; gamoiyvana orive debi da wasvlis dros miudzghvna vaxtangs. rogorc mefe, ise mteli misi amala gaocebuli iyvnen baqradzis qalebis silamazit, mit ufro, rom erts meorisagan ver archevdnen. mefem aghar icoda, rogori madli gadaexada weretlisatvis da diddzali yma da mamuli ubodza zemo-qartlshi. tviton kmayofili dabrunda qartlisaken da daibara, rom rogorc es ori mzetunaxavi, ise danarcheni ati qalishvilic, tormetive ertad gamoemgzavrebinat.
